DEHB Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), olağandışı düzeyde hiperaktivite ve dürtüsel davranışlara neden olabilen bir ruh sağlığı durumudur.
DEHB olan kişiler, dikkatlerini tek bir göreve odaklamakta veya uzun süre hareketsiz durmakta zorlanabilirler.
DEHB ile yaşayan birçok insan dikkatlerini toplamakta zorlanırlar. Aynı zamanda enerji seviyelerinde düzensizlikler ve ani değişiklikler yaşayabilirler. Bahsedilen bu düzensizlikler ve değişiklikler, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan kişiler için, diğer insanlara kıyasla daha sık ve daha büyük ölçüde gerçekleşir. Bu durum iş hayatlarını, ilişkilerini ve ev yaşamlarını derinden etkileyebilir.
DEHB hem yetişkinlerde hem de çocuklarda görülebilen bir bozukluk olmakla birlikte, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından tanınmış ve teşhis kriterleri belirlenmiştir.
DEHB ile bir sürü davranış kalıbı ve semptom ilişkilendirilebilir. Bu davranış kalıpları ve semptomlardan en yaygın olanları şunlardır:
- Görevlere odaklanmakta veya konsantre olmakta sorun yaşamak.
- Görevleri yarım bırakmak ve/veya tamamlamayı unutmak.
- Zor toplanmış olan dikkatin kolayca dağılması.
- Hareketsiz oturmakta zorlanmak.
- Başkası konuşurken dinlemekte zorlanmak, dinlerken kendi diyeceklerine odaklanmak ve insanların sıkça sözünü kesmek.
DEHB semptomları hiperaktivite, dürtüsellik veya odaklanma zorluğu gibi başlıklara ayrılabilir ve çeşitli semptomlar farklı başlıkların altında yer alabilir. Örneğin;
Hiperaktivite ve dürtüsellik yaşayan bir kişi:
- Hareketsiz oturmayı veya sınıfta oturmayı zor buluyor olabilir.
- Görevleri sakince (masadan kalkmadan, konuşmadan vs.) yerine getirmekte sorun yaşıyor olabilir.
- Çok konuşkan olabilir.
- Tahammül seviyesi düşük ve çok sabırsız olabilir.
- Konuşurken veya bir görevi yerine getirirken başkalarının sözünü sıkça kesiyor veya işlerini bölüyor olabilir.
Odaklanmakta zorluk çeken biri:
- Ders çalışırken veya işte verilen bir görev üzerinde çalışıyorken, sık sık hata yapmak veya ayrıntıları gözden kaçırıyor olabilir.
- Bir sohbeti dinlerken veya herhangi bir metin okurken odağını korumayı zor buluyor olabilir.
- Günlük görevlerini organize etmekte ve zamanını etkin bir şekilde kullanmakta zorlanıyor olabilir.
- Eşyaları sık sık kaybediyor veya unutuyor olabilir.
- Etraflarında olan küçük şeyler dikkatini kolayca dağıtabilir.
Sizde veya çocuğunuzda DEHB varsa, bu semptomların bir kısmına veya tümüne sahip olabilirsiniz ve bu semptomları uzun süredir yaşıyor olup, semptomların hayat kaliteniz ve hayatınızın akışı üzerinde önemli bir etkisi olma ihtimali oldukça yüksek. Sahip olduğunuz semptomlar, DEHB türüne bağlı olarak değişebilir.
Yönetici işlev bozukluğu nedir?
Yönetici işlev bozukluğu, DEHB’nin yaygın bir belirtisidir. Yönetici işlev bozukluğu; dikkat edememe, yeni bilgileri uzun vadede akılda tutamama, dikkat dağıtıcı şeyleri görmezden gelememe ve duygu ve davranışları düzenleyememe gibi bilişsel işlevlerdeki zorlukları ifade eder.
Teşhisleri ve tanılarını daha tutarlı hale getirmek için APA, DEHB’i “ağırlıklı olarak dikkatsiz”, “ağırlıklı olarak hiperaktif – dürtüsel” ve her ikisinin kombinasyonu olarak üç kategoriye veya türe ayırmıştır.
Ağırlıklı olarak dikkatsiz
Adından da anlaşılacağı gibi, bu tür DEHB olan insanlar odaklanmakta, görevleri bitirmekte ve talimatları takip etmekte aşırı zorluk çekerler.
Ağırlıklı olarak dikkatsiz DEHB tipine sahip birçok çocuğun, sınıfı bozma eğiliminde olmadıkları için ve semptomlarını dışardan gözlemlemek zor olduğu için, uygun tanıyı alamayabilirler ya da bu zaman alabilir.
Ağırlıklı olarak hiperaktif – dürtüsel
Bu tür DEHB olan kişilerin öne çıkan semptomları dikkate ilişkin olmak yerinei ağırlıkla hiperaktivite ve dürtüsel davranışlar ile bağlantılıdır. Semptomlar şunları içerebilir:
- Sabit kalmakta zorlanmak ve sık sık kıpırdanmak.
- Konuşurken insanların sözünü kesmek.
- Sabırsız olmak, sırasını bekleyememek.
Dikkatsizlik bu tür DEHB ile daha az endişe verici olsa da, ağırlıklı olarak hiperaktif – dürtüsel DEHB’si olan kişiler hala görevlere odaklanmakta zorlanabilirler.
Ağırlıklı hiperaktif – dürtüsel ve ağırlıklı dikkatsiz tip kombinasyonu
Bu en yaygın DEHB türüdür. Bu kombine DEHB tipine sahip kişiler, hem dikkatsiz hem hiperaktif, hem de dürtüsel semptomlar gösterirler. Bu semptomlar dikkat edememe, dikkatini toparlayamama, davranışlarda ve verilen kararlarda dürtüsellik eğilimi ve ortalamanın üzerinde aktivite ve enerji seviyeleri olarak tanımlanabilir.
Sizin veya çocuğunuzun sahip olduğu DEHB türü tedavi yöntemini belirleyecektir. Sahip olduğunuz DEHB türü zamanla değişebilir, bu nedenle tedaviniz de değişebilir.
DEHB ne kadar yaygın olsa da, bu bozukluğun altındaki nedenin ne olduğu hala tam olarak saptanamamıştır. DEHB’nin nörolojik kökenleri olduğu ve genetiğin de büyük bir rol oynadığı en genel görmüş görüşlerdir.
Dopamindeki azalmanın DEHB’de bir faktör olduğu öne sürülmektedir. Dopamin, beyinde sinyalleri bir sinirden diğerine taşımaya yardımcı olan bir kimyasaldır. Duygusal tepkileri ve hareketleri tetiklemede rol oynar.
Bulgular DEHB olan kişilerin daha az gri madde hacmine sahip olduğunu göstermektedir. Gri maddenin bulunduğu beyindeki bölgelerin sorumlu olduğu noktalar şunlardır;
Sizin veya çocuğunuzun DEHB olup olmadığını söyleyebilecek tek bir test yoktur.
Tanı koymak için, sizin veya çocuğunuzun son 6 ay içinde deneyimlediği semptomları analiz etmek gerekecektir.
Öğretmenlerden veya aile üyelerinden bilgi toplamak psikolog ve psikiyatrlar arasında yaygın bir yöntemdir. Semptomlarınızı gözden geçirmek için kontrol listeleri ve derecelendirme ölçekleri kullanılabilir. Ayrıca diğer sağlık sorunlarını kontrol etmek için fiziksel bir muayene yapılacaktır.
Sizin veya çocuğunuzun DEHB olduğundan şüpheleniyorsanız, değerlendirme almak için bir psikolog ya da psikiyatr ile iletişime geçebilirsiniz. Bunun yanı sıra, çocuğunuzun okulundaki rehberlik öğretmeni ile de konuşabilirsiniz. Okullar, çocukları eğitim performanslarını etkileyebilecek koşullar açısından düzenli olarak değerlendirirler ve oradan edineceğiniz bilgiler size de, tanı ve tedavi sürecine de katkıda bulunabilir.
Terapi türleri arasında psikoterapi veya konuşma terapisi bulunur. Konuşma terapisi ile siz veya çocuğunuz DEHB’nin hayatınızı nasıl etkilediği ve DEHB’i yönetmenize, onunla yaşamayı öğrenmenize yardımcı olacak yollar ve yöntemler üzerinde durulabilir..
Bir diğer terapi türü davranışçı terapidir. Bu terapi, sizin veya çocuğunuzun davranışınızı nasıl takip edeceğinizi, gözlemleyeceğinizi ve yöneteceğinizi öğrenmenize yardımcı olabilir.
DEHB ile yaşarken ilaç tedavisi de çok yardımcı olabilir. DEHB ilaçları, dürtülerinizi ve eylemlerinizi daha iyi yönetmenizi sağlayacak şekilde beyin kimyasallarını etkilemek için tasarlanmıştır.
DEHB ilaçları
DEHB tedavisinde kullanılan iki ana ilaç türü uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlardır.
Merkezi sinir sistemi (MSS) uyarıcıları en sık reçete edilen DEHB ilaçlarıdır. Bu ilaçlar, beyin kimyasalları dopamin ve norepinefrin miktarını artırarak çalışır.
Bu ilaçların örnekleri arasında metilfenidat (Ritalin) ve amfetamin bazlı uyarıcılar (Adderall) bulunur.
Uyarıcılar iyi çalışmazsa veya siz veya çocuğunuz için rahatsız edici yan etkilere neden olursa, doktorunuz uyarıcı olmayan bir ilaç önerebilir. Bazı uyarıcı olmayan ilaçlar, beyin norepinefrin seviyelerini artırarak çalışır.
Bu ilaçlar arasında atomoksetin (Strattera) ve bupropion (Wellbutrin) gibi bazı antidepresanlar bulunur.
DEHB için doğal ilaçlar
DEHB semptomlarını iyileştirmeye yardımcı olmak için ilaç tedavisine ek olarak veya ilaç tedavisi yerine çeşitli çareler önerilmiştir.
Yeni başlayanlar için, yaşam tarzı değişiklikleri yapmak sizin veya çocuğunuzun DEHB semptomlarını yönetmenize yardımcı olabilir;
- Günde en az 60 dakika fiziksel aktivite yapmak.
- Bol uyumak.
- Günlük ekran süresini (televizyon, laptop, telefon vb.) sınırlamak.
Bazı alerjenlerden ve gıda katkı maddelerinden kaçınmak da DEHB semptomlarını azaltmaya yardımcı olacak potansiyel yollardır.
“ADD” ve “ADHD” terimlerini duymuş ve aralarındaki farkın ne olduğunu merak etmiş olabilirsiniz.
ADD veya dikkat eksikliği bozukluğu, modası geçmiş bir terimdir. Daha önce dikkat sorunu olan ancak hiperaktif olmayan kişileri tanımlamak için kullanılmıştır. “Ağırlıklı olarak dikkatsiz” olarak adlandırılan DEHB türü artık DEHB yerine kullanılmaktadır.
DEHB, durumun mevcut kapsayıcı adıdır. DEHB terimi, APA’nın “Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, 5. Baskı (DSM -5 )”yayınladığı Mayıs 2013’te resmileşti.
Anksiyete ve Depresyon Amerika Depresyon Derneği’ne göre, DEHB’li çocukların yüzde 60’ından fazlası yetişkin olduklarında da semptomlar göstermeye devam etmektedir. Birçok insan için hiperaktivite belirtileri genellikle yaşla birlikte azalır, ancak dikkatsizlik ve dürtüsellik devam edebilir.
Bununla birlikte, tedavi önemlidir. Yetişkinlerde tedavi edilmeyen DEHB, yaşamın birçok yönü üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilir. Zamanı yönetmede sorun, unutkanlık ve sabırsızlık gibi belirtiler işte, evde ve her türlü ilişkide sorunlara neden olabilir.
CDC’ye göre, Amerika Birleşik Devletleri’nde 3 ila 17 yaş arasındaki insanların yaklaşık yüzde 8,8 ‘i bir noktada DEHB tanısı almıştır. Bu, erkeklerin yüzde 11,7 ‘sini ve kadınların yüzde 5,7’ sini içerir.
Çocuklar için DEHB genellikle okuldaki sorunlarla ilişkilidir. DEHB’li çocuklar genellikle kontrollü bir sınıf ortamında zorluk çekerler.
Erkeklerin DEHB tanısı alma olasılığı kızlara göre iki kat daha fazladır. Bunun nedeni, erkek çocukların hiperaktivitenin ayırt edici semptomlarını gösterme eğiliminde olmaları olabilir. DEHB’li bazı kız çocuklarında klasik hiperaktivite belirtileri olsa da, çoğunda yoktur.
Birçok durumda, DEHB’li kızlar:
- Gün içerisinde sık sık hayal kurar ve bu odaklanmalarını engeller, dikkatlerini dağıtır ve verilen görevleri takip etmelerini zorlaştırır.
- Genel olarak hiperaktif olmak yerine hiperaktiviteleri kendini hiper – konuşkan olarak gösterir.
Birçok DEHB belirtisi tipik çocukluk davranışları olabilir, bu nedenle DEHB ile ilgili olanı ve olmayanı seçmek zor olabilir.
DEHB bir öğrenme güçlüğü müdür?
DEHB nörogelişimsel bir bozukluk olsa da, bir öğrenme güçlüğü olarak kabul edilmez. Bununla birlikte, DEHB belirtileri öğrenmenizi zorlaştırabilir. Ayrıca, DEHB’nin öğrenme güçlüğü çeken bazı kişilerde de ortaya çıkması mümkündür.
Öğretmenler, çocukların öğrenmesi üzerindeki herhangi bir etkiyi hafifletmeye yardımcı olmak için DEHB’li bir öğrenci için bireysel bir harita çıkarabilir. Bu harita, ödevler ve testler için fazladan zaman tanımak veya kişisel bir ödül sistemi geliştirmek gibi yöntemler içerebilir.
Nörotipik ve nöroçeşitli
Nörotipik, bilgiyi kendi kültüründe ve akranları arasında tipik olan şekillerde işleyen kişiyi tanımlar. Öte yandan, nöroçeşitlilik bilgiyi diğer bireylerden farklı bir şekilde işleyen insanları tanımlar. DEHB’li insanlar bazen kendilerini nöroçeşitli olarak tanımlarlar, ancak sonuçta bu kişisel bir karardır.
DEHB’nin beraberinde gelenler
DEHB olan kişiler bazen depresyon ve anksiyete gibi başka zihinsel sağlık koşullarına da sahiptir. Bu koşulların bazıları DEHB ile yaşamanın zorluklarından kaynaklanmaktadır.
Kaygı/Anksiyete
DEHB’li insanlar günlük görevlere ayak uydurmakta, ilişkileri sürdürmekte vb. zorlanabilirler. Bu durum endişe riskini artırabilir. Bu sebepten dolayı DEHB’si olan kişilerin DEHB’si olmayanlara göre anksiyete bozukluğu yaşama olasılığı daha yüksektir.
Anksiyete bozukluklarının bazıları şunları içerir:
- Sevdikleriniz ile ayrılık kaygısı.
- Sosyal kaygı – okula veya insanların sosyalleştiği diğer yerlere gitmekten korkma veya çekinme, bu konuda endişe duyma.
- Genelleştirilmiş kaygı, kötü şeylerin olmasından, gelecekten vb. sürekli korkma ve bu konularda endişeye gark olma.
Depresyon
Sizde veya çocuğunuzda DEHB varsa, depresyon geçirme olasılığınız da daha yüksektir.
DEHB ve DEHB’nin beraberinde getirdiği bozuklukların yönetimi zor olsa da, çeşitli tedaviler mevcuttur. Aslında, bu tedaviler genellikle örtüşür. Örneğin konuşma terapisi hem DEHB hem de depresyon için iyi bir tedavi yöntemidir. Ayrıca, bupropion gibi bazı antidepresanlar bazen DEHB semptomlarını hafifletmeye yardımcı olabilir.
Elbette, DEHB’ye sahip olmak depresyona sahip olacağınızı garanti etmez, ancak bunun bir olasılık olduğunu bilmek önemlidir.
Davranış ve davranış bozuklukları
Davranış ve davranış sorunları, DEHB’li çocuklar arasında, diğer insanlara kıyasla daha sık görülür. Bu bozukluklar, DEHB’li kişi etrafındakiler tarafından anlaşılmadığını hissettiğinde ortaya çıkabilir.
Örneğin, anlaşılmadığını hisseden biri çok tartışabilir, öfkelenebilir veya başkalarını kasıtlı olarak kızdırabilir. Bunlar muhalif meydan okuma bozukluğunun belirtileri olabilir.
Bazı insanlar, kuralları çiğnemekten veya başkalarına karşı agresif davranmaktan, belki kavga etmekten, zorbalık yapmaktan veya belki de kendilerine ait olmayan şeyleri almaktan kendilerini alamazlar. Bu davranış bozukluklarına bir örnektir.
Bu zorluklarla karşılaşan insanlar için tedavi mevcuttur. Tedaviye erken başlamak ve tedavinin kişinin ve ailesinin ihtiyaçlarına uygun olduğundan emin olmanız önemlidir.
Öğrenme bozukluğu
DEHB’li bazı çocuklar, görevlerini yerine getirmeyi daha da zorlaştırabilecek bir öğrenme bozukluğuna sahiptir. Örnekler arasında okumayı zorlaştıran, sayılarla veya yazmayla ilgili zorluklar ortaya koyan disleksi yer alır.
Disleksi ve semptomları, bir çocuğun okulla başa çıkmasını daha da zorlaştırabilir. Ayrıca anksiyete ve depresyon duygularını da kötüleştirebilir. Bu zorlukların etkisini en aza indirmeye çalışırken erken yardım almak çok önemlidir.
DEHB ile başa çıkmak için ipuçları
Sizde veya çocuğunuzda DEHB varsa, tutarlı ve sizin için yapılandırılmış bir program yardımcı olabilir. Tedavi sürecinin düzeni ve sürekliliği de oldukça önemlidir. Organize olmaya ve bunu sürdürmeye yardımcı olabilecek bazı yollar şunlardır:
- Listeler yapmak.
- Takvimi tutmak.
- Telefonda hatırlatıcılar kurmak.
Çocuklar için, yapılması gereken ev ödevlerini liste olarak yazmak, oyuncaklar ve sırt çantaları gibi günlük eşyaları belirlenen noktalarda tutmak düzeni kurmak ve korumak için yararlı olacaktır.
Çocuklar ve yetişkinler için, tedavi edilmeyen DEHB hayatınız üzerinde kalıcı bir etkiye sahip olabilir. Okulu, işi ve ilişkileri etkileyebilir. Tedavi önemlidir ve durumun etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir.
DEHB olan birçok insan tatmin edici ve başarılı yaşamlar sürerler. Hatta bazı kişiler DEHB’nin, onunla yaşamayı ve onu yönetmeyi öğrendikten sonra, faydaları olduğunu dahi ifade ediyor.
Sizin veya çocuğunuzun DEHB olabileceğini düşünüyorsanız, önemli bir ilk adım en kısa sürede bir doktorla veya başka bir sağlık uzmanıyla konuşmaktır. DEHB’nin sizin veya çocuğunuz için bir faktör olup olmadığını belirlemeye yardımcı olabilirler.
Siz veya çocuğunuz onaylanmış bir DEHB teşhisi alırsanız, doktor ayrıca semptomlarınızı yönetmenize ve DEHB ile iyi yaşamanıza yardımcı olacak bir tedavi planı oluşturmanıza yardımcı olabilir.
YORUM YAPIN